• Από το 1770 υπήρχαν στα Αμπελάκια μικρές Συντροφιές (εταιρίες/κομπανίες). (Κορδάτος, 60).
• Το 1778 ιδρύθηκε η πρώτη Κοινή Συντροφιά που προέκυψε από την συνεργασία των παραπάνω μικρών Συντροφιών.
• Το 1780 ιδρύθηκε η γνωστή Κοινή Συντροφιά των Αμπελακίων με πρωτεργάτες τους αδερφούς Σβάρτς και άλλους αμπελακιώτες εμπόρους. Η Κ.Σ. έδρασε και μεγαλούργησε για 30 και πλέον χρόνια (1780-1811).
• Αυτή την Κ.Σ. γνώρισαν και γνωρίζουν, και γι’ αυτήν μιλούν ιστορικά και σήμερα πολλοί ερευνητές και ειδικοί, τόσο από την Ελλάδα, όσο και από άλλες χώρες.
• Η Κ.Σ. ήταν μια Συνεργατική Εταιρία με έδρα την Κοινότητα των Αμπελακίων, η οποία αποτελούνταν από 22 μικρά χωριά της περιοχής. Τα μέλη της εταιρίας αυτής ανέρχονταν σε 6.000 και αποτελούνταν: Από κεφαλαιούχους και γεωκτήμονες, που συμμετείχαν τόσο προσωπικά όσο και με το χρήμα οι πρώτοι και με τα κτήματά τους οι δεύτεροι, από τους τεχνίτες που συμμετείχαν με τη γνώση τους, και από τους εργάτες και εργάτριες, που συμμετείχαν με την προσωπική τους εργασία. Η σύνθεση αυτή των μελών της Κ.Σ. αποτελεί το χαρακτηριστικό εκείνο διαφοροποιό στοιχείο, σε σύγκριση με παρόμοιες εταιρίες πριν και μετά από αυτήν, το οποίο από τότε και μέχρι σήμερα προκάλεσε και προκαλεί ακόμη τον θαυμασμό όχι μόνο ειδικών μελετητών (κοινωνιολόγων, οικονομολόγων, κ.ά.), αλλά και πολλών άλλων, άμμεσα ή έμμεσα, σχετικών. Και τούτο γιατί η Κ.Σ. κατόρθωσε να συμβιβάσει τα συμφέροντα των αιωνίων αντιπάλων, του κεφαλαίου και της εργασίας, και μάλιστα σε μια κρίσιμη εποχή, όπου αναδυόταν ο ανάλγητος και στυγνός καπιταλισμός. Να συμβιβάσει λοιπόν και να εξομαλύνει κατά έναν κοινά αποδεκτό τρόπο, για τριάντα και πλέον χρόνια, τις κοινωνικές ανισότητες μεταξύ των διαφόρων παραγωγικών τάξεων, οι οποίες ανισότητες τότε και σήμερα, στα πλαίσια του αχαλίνωτου καπιταλισμού, αποτελούν τις βασικές εστίες των κοινωνικών αναταραχών και όχι μόνο. Ο συμβιβασμός αυτός χαρακτηρίσθηκε από τον τύπο το 1938 ως ειρηνική επανάσταση (Κορδάτος, 152). Αυτή λοιπόν η Κ.Σ. ήταν ένα συνεργατικό σχήμα που το 1890 ο Φιλάρετος το ονόμασε “Κοινοτικο-συνεργατική εταρία των Αμπελακίων”. Εμείς σήμερα θα το χαρακτηρίζαμε ως Κοινοτικο-συνεταιριστική επιχείρηση.
  

• Η Κ.Σ. ως προς τη δομή και λειτουργία της είχε στοιχεία τόσο κεφαλαιοκρατικά, όσο και αρκετά κοινωνικά. Ο Φιλάρετος, βαθύς μελετητής της Κ.Σ., το 1900 έγραφε: “ Άλλαις λέξεσι μετά του υλικού συνεταιρισμού υπήρχε και σύνδεσμος (εννοείται δεσμός) κοινωνικός, διοικητικός, ηθικός (Φιλ., 28) ”. Τα στοιχεία αυτά με τη σημερινή έννοια είναι καθαρά συνεταιριστικά.
• Επίσης ο Φιλάρετος το 1900 σε σχετική μελέτη του χαρακτήριζε την Κ.Σ. ως “Συνεργατική εταιρία των Αμπελακίων”. Το ίδιο έτος μίλησε στη Λάρισα με θέμα: “Περί του πρώτου συνεργατικού συνεταιρισμού της Κοινότητας Αμπελακίων”.
• Ο ίδιος, ο Φιλάρετος, θέλοντας να κρατήσει στη μνήμη των ξένων, ζωντανό το συνεργατικό φαινόμενο της Κ.Σ., γράφει ταυτόχρονα και στα γαλλικά άρθρα, στα οποία ονομάζει την Κ.Σ. σε αντιστοιχία ως “Societe Cooperative”. Αυτός ο όρος μεταφράζεται σαν “Συνεργατική Εταιρία”, δηλαδή Συνεταιρισμός με την ευρεία του έννοια.
• Το 1875 ο γάλλος φιλέλληνας αρχιτέκτονας Μπουλανζέ, το βιβλίο του (βασικότερη πηγή πληροφοριών για το Αμπελάκια) το τιτλοφόρησε: “Αμπελάκια ή οι Ελληνικές Εταιρίες/Ενώσεις (Associations) και Δημοτικές Αρχές”.
• Η Κ.Σ. ήταν ένα πρωτότυπο για την εποχή εκείνη συνεργατικό μοντέλο. Ήταν ένας συνεργατικός Συνεταιρισμός, όπου συνεργαζόταν, όπως προείπαμε, αρμονικά το κεφάλαιο με την εργασία. Και μάλιστα σε ένα τέτοιο σημείο που θα το ζήλευαν ακόμη και σήμερα οι εκπρόσωποι των δύο αυτών βασικών συντελεστών της παραγωγής.
• Τα οικονομικά και κοινωνικά αποτελέσματα ήταν καταπληκτικά και ανεπανάληπτα την εποχή εκείνη στον ευρωπαϊκό χώρο. Υπάρχουν πολλά γραπτά σχετικά στοιχεία, προπαντός από ξένους περιηγητές και ερευνητές.
• Ο άγγλος Urquhart (Έρκαρτ), γραμματέας της αγγλικής Πρεσβείας στην Κωνσταντινούπολη, το 1836 μεταξύ άλλων έγραφε: “Ο συνεταιρισμός των Αμπελακιωτών έδωσε στην οικουμένη ένα μάθημα πρακτικής σχετικά με τις εμπορικές εταιρίες: δημιούργησε ένα μοναδικό παράδειγμα στην ιστορία της Ευρώπης, μιας εταιρίας κεφαλαίων και εργατών, που διευθυνόταν επιδέξια, οικονομικά και με επιτυχία, και που τοποθετούσε στο ίδιο επίπεδο τα συμφέροντα του κεφαλαίου και της εργασίας” (Φιλ., 30).
• Η Κ.Σ. είχε την εποχή εκείνη υποκαταστήματα σε πολλές πόλεις της Ευρώπης όπως: Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Οδησσό, Πετρούπολη, Τεργέστη, Λειψία, Δρέσδη, Λυών, Ρουέν, Αμβούργο, Άμστερνταμ, Λονδίνο κ.ά. Το κύριο υποκατάστημά της στο εξωτερικό βρισκόταν στη Βιέννη, στο κρατικό αρχείο της οποίας υπάρχουν μέχρι σήμερα ζωντανά ιστορικά ντοκουμέντα. Από αυτά είχαμε την τύχη να αντλήσουμε τις πιο πρόσφατες πληροφορίες (Ιούνιος 1998), οι οποίες πέρα από τ’ άλλα μας βοήθησαν να εδραιώσουμε ακόμη περισσότερο τα όσα μέχρι σήμερα γνωρίζουμε.
• Ο Φιλάρετος το 1900, ενθουσιασμένος από το ιστορικό επίτευγμα των Αμπελακιωτών, έγραψε και τα εξής: “Ποθώ να καταστήσω πασίγνωστον την ιστορικήν ταύτην αλήθειαν εις τε τους αλλοδαπούς και ιδίως εις τους ημεδαπούς, ών ευάριθμοι τότε ατελώς και αορίστως εγνώριζον τα περί Αμπελακίων, να συνδαυλίσω δε και την φιλοτιμίαν των Κυβερνώντων.....” (σ.7).
• Η επιθυμία του Φιλάρετου δυστυχώς δεν πραγματοποιήθηκε. Και τούτο, διότι οι μεν αλλοδαποί δεν ενημερώθηκαν όσο έπρεπε, με αποτέλεσμα να αγνοούν σήμερα την Κ.Σ.(!). Οι δε ημεδαποί εξακολουθούν και σήμερα να γνωρίζουν γενικά και αόριστα την Κ.Σ., δηλαδή “ατελώς” και “αορίστως”, όπως συνέβαινε και πριν από 100 χρόνια σύμφωνα με τα γραφόμενα του Φιλάρετου.

• Αναζητώντας νέα στοιχεία για την Κ.Σ., έλαχε σε μας να συνεχίσουμε στις μέρες μας την ίδια προσπάθεια, όπως ο Φιλάρετος την είχε ξεκινήσει πριν από έναν αιώνα. Ελπίζουμε κάποιοι απώτεροι μεταγενέστεροί μας να μη βρεθούν στη δική μας θέση, ώστε ύστερα από άλλα 100 χρόνια να αισθάνονται την ανάγκη να επαναλάβουν το ίδιο....
• Προς αυτό εμείς ακολουθούμε έναν άλλο δρόμο. Επιδιώκουμε να θέσουμε την μνήμη των Αμπελακίων πάνω σε μία μόνιμη πλέον βάση, όπως της αξίζει:
  Σε ότι αφορά το εσωτερικό αγωνιζόμαστε(!) να κινητοποιήσουμε (“συνδαυλίσουμε” κατά Φιλάρετο) τους σχετικούς φορείς (πολιτειακούς), ώστε να δημιουργήσουν, επιτέλους στα Αμπελάκια έναν μόνιμο φορέα με νομική κάλυψη, ένα Κέντρο Συνεταιριστικών Μελετών και Σπουδών.
  Αναφορικά με το εξωτερικό προχωρούμε αρκετά ικανοποιητικά. Από το 1994 έχουμε πλησιάσει δι’ αλληλογραφίας και όχι μόνο, την Παγκόσμια Συνεταιριστική Συμμαχία (ICA), με στόχο να αναγνωρίσει, ο Παγκόσμιος αυτός συνεταιριστικός φορέας, τα Αμπελάκια ως Διεθνές Κέντρο Συνεταιριστικών Σπουδών, λόγω του παγκοσμίως υψηλής σημασίας ιστορικού του παρελθόντος.
  
• Οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι μέχρι στιγμής έχουμε βρει ελπιδοφόρα ανταπόκριση από τους αλλοδαπούς, την ICA, και μόλις τώρα τελευταία και από ημεδαπούς φορείς. (Νομαρχία Λαρίσης, περιφέρεια Θεσσαλίας κ.ά.).
• Από την άλλη μεριά προχωρήσαμε με την ICA ένα βήμα παραπάνω: Με την γενναιόδωρη χρηματοδότηση της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών (ΕΑΣ) Παγγαίου Καβάλας κάναμε δυνατή την επίσκεψη του Γενικού Διευθυντή της ICA στα Αμπελάκια (7 και 8 Μαΐου 1998). Ο Γ.Δ., μεταξύ άλλων μας εξέπληξε και με την πληροφόρηση, ότι δεν γνώριζε τίποτε για τα Αμπελάκια μέχρι πέρσι! (1997) που του είχαμε αποστείλει κάποιο σχετικό μας άρθρο.

Η παραπάνω όμως παραδοχή του Γ.Δ. της ICA διατυπώθηκε προφορικά στα πλαίσια μιας άτυπης συνάντησης στα Αμπελάκια. Ως εκ τούτου, το γεγονός αυτό, παρ’ όλη τη σημαντικότητά του, δεν μας καλύπτει πλήρως. Θα πρέπει να ολοκληρωθεί και με μία γραπτή απόφαση, που θα προκύπτει από την ολομέλεια της Παγκόσμιας Συνεταιριστικής Συμμαχίας (Ένωσης) στα πλαίσια μιας Γ.Σ. ή ενός Συνεδρίου της. Προς αυτή την κατεύθυνση προσφέρει αδιάσειστα στηρίγματα η παρούσα πραγματεία, η οποία αποτελεί συμπυκνωμένο καταστάλαγμα, έρευνας δεκαετιών, με όλα εκείνα τα πειστικά στοιχεία, που κρίνονται επιστημονικά απαραίτητα για μια τέτοια απόφαση. Αφού βέβαια προηγουμένως συγκριθούν αυτά με τα αντίστοιχα συνεργατικά σχήματα, που βρίσκονταν τότε “εν τη γενέσει τους” στην άλλη Ευρώπη.

- Τί γινόταν λοιπόν τότε στην άλλη Ευρώπη;

Στην Αγγλία, από όπου ξεκίνησε, κατά παγκόσμια παραδοχή, το σύγχρονο συνεταιριστικό κίνημα, οι πρωτοπόροι αυτού και μάλιστα ο πρώτος των πρώτων, ο Όουεν, χρονολογικά ακολουθεί τα Αμπελάκια. Για τα οποία προφανώς ήταν ενήμερος, τόσο μέσα από γραπτά κείμενα Άγγλων περιηγητών της εποχής εκείνης, όσο και από το υποκατάστημα της Κ.Σ., που υπήρχε τότε και στο Λονδίνο.

• Το 1815, όταν η Κ.Σ. είχε ήδη λειτουργήσει ως ένα συνεργατικό μοντέλο και έγινε γνωστή σε όλη την Ευρώπη, ο Όουεν παρουσίαζε τα δικά του μοντέλα, τα Villages of Co-operation (Συνεργατικά Χωριά), τα οποία, ας σημειωθεί, βρίσκονταν ακόμα στο στάδιο του πειραματισμού. Τα Συνεργατικά Χωριά του Όουεν είχαν πολλά κοινά χαρακτηριστικά με την Κ.Σ., γεγονός που μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο δημιουργός τους την είχε μιμηθεί.
• Τα Συνεργατικά Χωριά του Όουεν ήταν προσυνεταιριστικά σχήματα, δηλαδή συνεταιρισμοί, όχι με την στενή, αλλά με την ευρεία έννοια του όρου. Επομένως η Κ.Σ. που προηγήθηκε ως ένα προσυνεταιριστικό σχήμα, πρέπει να θεωρείται ως ο πρώτος συνεταιρισμός του κόσμου, πάντα βέβαια με την ευρεία του όρου έννοια.
• Το 1844, στη Ρότσντεηλ της Αγγλίας, δημιουργήθηκε, με αρχική σκέψη το πνεύμα του Όουεν, μια πιο βελτιωμένη μορφή συνεταιρισμού. Ο συνεταιρισμός αυτός συγκροτήθηκε μόνο από εργάτες-καταναλωτές και λειτούργησε με συγκεκριμένες Αρχές που ισχύουν μέχρι σήμερα. Ο συνεταιρισμός αυτός αναγνωρίστηκε ως ο πρώτος σύγχρονος συνεταιρισμός του κόσμου, δηλαδή συνεταιρισμός με την συγκεκριμένη τυπική έννοια του σήμερα.

Ακόμη, όπως είναι γνωστό, ο συνεταιρισμός της Ρότσντεηλ είχε αντλήσει τις Αρχές λειτουργίας του, μέσα από το πνεύμα της συνεργατικής θεωρίας και των Συνεργατικών Χωριών (μοντέλων) του Όουεν, που ήταν προσυνεταιριστικά σχήματα. Με την ίδρυσή του το 1844 καλύφθηκε αμέσως και με τον σχετικό συνεταιριστικό νόμο και έγινε θεσμός της σύγχρονης εποχής για πρώτη φορά στην Αγγλία, από όπου διαδόθηκε σε όλο τον κόσμο. Γι’ αυτό και το Παγκόσμιο Συνεταιριστικό Κίνημα τον αναγνώρισε και τον αναγνωρίζει, μέσω της ICA, ως τον πρώτο σύγχρονο συνεταιρισμό του κόσμου, δηλαδή υπό την συγκεκριμένη (νομική) έννοια του όρου “Συνεταιρισμός”. Και σωστά, θα λέγαμε, αφού η Ρότσντεηλ από το 1844 λειτούργησε στα πλαίσια ενός συνεταιριστικού πλέον νόμου και έγινε η αφετηρία του σημερινού (σύγχρονου) παγκόσμιου συνεταιριστικού κινήματος.

Αφού λοιπόν ο συνεταιρισμός της Ρότσντεηλ άντλησε τα συνεταιριστικά του στοιχεία από τα μοντέλα του Όουεν, τα οποία με τη σειρά τους άντλησαν στοιχεία από την Κ.Σ. και δεδομένου ότι ο συνεταιρισμός της Ροτσντέηλ έχει αναγνωριστεί ως ο πρώτος σύγχρονος συνεταιρισμός του κόσμου, φρονούμε ότι η Κ.Σ. των Αμπελακίων θα πρέπει λογικά να αναγνωριστεί ως ο ιστορικά πρώτος συνεταιρισμός της νεότερης και σύγχρονης εποχής στον κόσμο, και σήμερα ως Διεθνές Συνεταιριστικό Κέντρο. Και τούτο, διότι η Κ.Σ. ως ιστορικό συνεργατικό μοντέλο υπήρξε προφανώς τροφοδότης (στοιχείων) όχι μόνο του Οουενικού αλλά και όλων των άλλων μοντέλων που χρονολογικά έπονται.

Με την απλή λοιπόν και αβίαστη αυτή λογική, προτείνουμε στην ICA την αυτονόητη και ιστορικά δίκαιη αυτή αναγνώριση της Κ.Σ. των Αμπελακίων. Ελπίζουμε ότι οι εκπρόσωποι των μελών της ICA από όλο τον κόσμο, αφού πεισθούν από τα πραγματικά γεγονότα, όπως τα εκθέσαμε πιο πάνω, να υπερψηφίσουν την πρότασή μας αυτή.

Αυτό θα αποτελέσει δικαίωση για τα Αμπελάκια, αφού θα αποκατασταθεί διεθνώς, όπως πρέπει, μία ιστορική συνεταιριστική αλήθεια, η οποία μέχρι στιγμής βρίσκεται θαμένη κάτω από τα ερείπια της παγκόσμιας συνεταιριστικής λήθης και άγνοιας. Η αναγνώριση αυτή είναι, κατά τη γνώμη μας, χρέος και καθήκον της ICA, τόσο από ιστορικο-επιστημονικής, όσο προπαντός και από ιστορικο-ηθικής πλευράς. Και τούτο, διότι η ICA είναι ο παγκόσμιος εκείνος φορέας, που παρέλαβε το 1895 (έτος ίδρυσής της) την παγκόσμια ιστορική συνεταιριστική κληρονομιά με στόχο να την συνεχίσει στο μέλλον, προκειμένου να στηρίξει τα συμφέροντα των οικονομικά και κοινωνικά αδυνάτων της κοινωνίας απανταχού της γης.

Προς αυτό η ICA θα φωτίζεται πάντα από όλους τους συνεργατικούς Φάρους του παρελθόντος και προπαντός από τον πρώτο των πρώτων, τα Αμπελάκια με την Κοινή Συντροφιά τους. Τα Αμπελάκια για τα οποία μιλούν όχι μόνο τα αδιάψευστα ιστορικά ντοκουμέντα, αλλά και οι ζωντανοί μάρτυρες (με πρώτο το Διοικητήριο της Κ.Σ.) από την εποχή εκείνη. Μάρτυρες του ένδοξου συνεργατικού παρελθόντος, που στέκουν μέχρι σήμερα όρθιοι και υπερήφανοι πάνω από την κοιλάδα των Τεμπών, εκεί ψηλά στην πανέμορφη πλαγιά του Κισσάβου, με μια ανεπανάληπτη θέα, απέναντι από τον αιώνιο Όλυμπο.

Φρονούμε ότι η παραπάνω αναγνώριση δεν θα αποτελέσει ιστορική δικαίωση και αποκατάσταση μόνο για τα Αμπελάκια, αλλά και για ολόκληρο γενικά το παγκόσμιο συνεταιριστικό κίνημα της νεότερης και σύγχρονης εποχής. Έτσι το παγκόσμιο κίνημα θα ανασύρει από την αφάνεια τον πρώτο ιστορικό συνεταιριστικό του φάρο και μάλιστα ύστερα από 220 ολόκληρα χρόνια από την ίδρυσή του.

Δρ. Σταύρος Μαριάδης, Καθηγητής ΤΕΙ - Συνεταιριστής

Βασική ελληνική βιβλιογραφία

• Αβδελίδης, Π.(1975): Το αγροτικό συνεταιριστικό κίνημα στην Ελλάδα, Αθήνα.
• Αναγνωστιάδης, Χ.(1973): Η οικονομική διάρθρωση και η νομική μορφή του συνεταιρισμού των Αμπελακίων, Θεσσαλονίκη.
• Γεωργίου, Η.(1950): Νεότερα στοιχεία περί της ιστορίας και της Συντροφιάς των Αμπελακίων, Αθήνα.
• Κορδάτος, Ι.(1973): Τα Αμπελάκια και ο μύθος για τον συνεταιρισμό τους, Αθήνα.
• Λεονάρδος, Ι.(1836/1992): Νεότατη της Θεσσαλίας Χωρογραφία, Βουδαπέστη/Λάρισα.
• Μιχαηλίδης, Ι.(1979): Τα Αμπελάκια της Θεσσαλίας, περιοδικό “ΙΣΤΟΡΙΑ” τ.31, Αθήνα.
• Μουτσόπουλος, Ν.(1966): Τα Θεσσαλικά Αμπελάκια εφημερίδα “ΤΟ ΒΗΜΑ” 17.4., Αθήνα.
• Νικολόπουλος, Η.(1988): Δομές και θεσμοί στην Τουρκοκρατία, Αθήνα.
• Ξύτσας, Β./Κοσμανός, Δ.(1974):Τα ιστορικά Αμπελάκια, Θεσσαλονίκη.
• Πεπελάσης, Α.(1980): Διακόσια χρόνια από τα Αμπελάκια, εφημερίδα “ΤΟ ΒΗΜΑ” 4.5., Αθήνα.
• Τζωρτζάκης, Θ.(1932): Ο συνεταιρισμός των Αμπελακίων και οι σύγχρονοι συνεταιρισμοί εν Ελλάδι, “ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ” 3.7., Αθήνα.
• Τσαμπάσης, Π.(1963): Τα Αμπελάκια Θεσσαλίας, έκδοση Α.Τ.Ε., Αθήνα.
• Φιλάρετος, Γ.(1927): Συνεταιριστικοί Συνεταιρισμοί, Αθήνα.

• Bartholdy, J.L.S.(1807): Voyage en Grece, fait dans les annees 1803 et 1804,Paris.
• Beaujour, F.(1800): Tableau du Commerce de la Grece, Paris.
• Beaujour, F.(1829): Le Voyage militaire dans I’Empire Othoman, Paris.
• Bjornstahl, J.J.(1783): Briefe aus seinen auslaendischen Reisen, Leipzig- Rostock.
• Boulanger, F.(1875): Ampelakia ou les Associations et les municipalites Helleniques, Paris.
• Dodwell, Ed.(1819): A classical and topographical tour through Greece, during the years 1812, 1805 and 1806, London.
• Holland, H.(1815): Travels in the Ionian isles, Albania, Thessaly, Macedonia e.t.c. during the years 1812 and 1813, London.
• Leake, W.M.(1835): Travels in Northern Greece, London.
• Mariadis, S.(1996): Die Entwicklung der Agrarfrage in Griechenland seit Entstehung des neugriechischen Staates (1821) bis zum zweiten Weltkrieg (...) Dissertation, Bonn.
• Pouqueville, F.(1826): Voyage de la Grece, Paris.
• Urquhart, D.(1836): La Turquie, ses ressources, son organisation municipale, son commerce suivis de considerations sur l’etat du commerce anglais dans le Levant, traduit de l’anglais en francais par X. Raymond, Paris.